Kiedy powstały pierwsze sieci kanalizacyjne?

Nikt nie myśli o kanalizacji, dopóki z kratki nie zacznie śmierdzieć albo ścieki nie cofną się do łazienki. Tymczasem za każdym spłukaniem wody stoi ponad pięć tysięcy lat historii – od starożytnych cegieł w dolinie Indusu, przez rzymską Cloaca Maxima, aż po tunele pod centrum Łodzi, które dziś można zwiedzać jak normalną atrakcję turystyczną.

Jako hydraulik z Łodzi na co dzień widzę, że skutki decyzji sprzed kilkudziesięciu czy stu lat dalej odbijają się na instalacjach w kamienicach i blokach. Warto więc wiedzieć, skąd wzięły się pierwsze sieci kanalizacyjne i dlaczego do dziś potrafią sprawiać problemy.

Czym właściwie jest sieć kanalizacyjna?

W dużym uproszczeniu sieć kanalizacyjna to system rur, kanałów, studzienek, osadników i przepompowni, który ma jedno zadanie: bezpiecznie zebrać ścieki z budynków i odprowadzić je do miejsca oczyszczania lub zrzutu. W nowoczesnych miastach to wszystko działa grawitacyjnie lub z pomocą pomp i jest podzielone na:

• kanalizację sanitarną – ścieki bytowe z domów, firm i zakładów,
• kanalizację deszczową – wody opadowe z ulic i dachów,
• kanalizację ogólnospławną – jeden wspólny system dla ścieków i deszczówki, czyli rozwiązanie starszego typu.

Dziś to standard. Ale pierwsze cywilizacje, które budowały prymitywne sieci kanalizacyjne, robiły to głównie po to, żeby w miastach dało się po prostu żyć – bez wiecznego błota, odoru i chorób.

Najstarsze sieci kanalizacyjne – cywilizacja doliny Indusu

Najstarsze znane, zorganizowane systemy kanalizacyjne archeolodzy znaleźli w miastach cywilizacji doliny Indusu – m.in. w Mohendżo-Daro i Harappie, czyli na terenach dzisiejszego Pakistanu i Indii. Funkcjonowały one około 2600–1900 r. p.n.e..

Ulice były tam przecinane przez kryte kanały z cegły, a domy miały łazienki z odprowadzeniem ścieków do tych kanałów. Woda spływała grawitacyjnie, a osady zatrzymywały się w specjalnych studzienkach. Jak na starożytność był to poziom, którego wiele miast w Europie nie miało jeszcze w XIX wieku.

Co ważne – te systemy nie były tylko symboliczne. W części miast każda przecznica miała własne kanały, a odpływy z domów były faktycznie podłączone do sieci miejskiej. To już normalna kanalizacja, tylko w wersji sprzed ponad czterech tysięcy lat.

Mezopotamia, Kreta, Grecja – kamienne kanały i ceramiczne rury

W podobnym czasie Mezopotamia – miasta takie jak Ur czy Nippur – wykorzystywała kanały i rynsztoki do odprowadzania ścieków i wód opadowych. Nie były tak dopracowane jak rozwiązania w dolinie Indusu, ale idea „wyrzucenia brudu z miasta” była już obecna.

Kolejny krok to pałace na Krecie, np. Knossos, oraz starożytna Grecja. Stosowano tam kamienne kanały i ceramiczne rury do odprowadzania ścieków z łaźni i pałaców. Z dzisiejszej perspektywy były to raczej systemy punktowe niż pełna sieć miejska, ale technicznie – to już kanalizacja.

Cloaca Maxima – rzymska „superkanalizacja”

Prawdziwy przełom w Europie zrobił jednak starożytny Rzym. Około VI wieku p.n.e. rozpoczęto budowę Cloaca Maxima – ogromnego kanału zbierającego ścieki i wody opadowe z centrum miasta i odprowadzającego je do Tybru.

Z czasem wokół Cloaca Maxima powstała cała sieć mniejszych kanałów – część była przykryta, część biegła otwartymi rynsztokami. Do systemu podłączano:

• publiczne toalety, czyli latryny,
• łaźnie miejskie,
• fontanny i budynki użyteczności publicznej.

Co ciekawe, fragmenty rzymskiej kanalizacji, w tym sama Cloaca Maxima, są wciąż częściowo wykorzystywane lub przynajmniej istnieją jako element współczesnej infrastruktury pod Rzymem. To pokazuje, że dobrze ułożona kanalizacja potrafi przeżyć wiele stuleci – z czym zresztą w Łodzi też mamy do czynienia.

Co się stało później? Średniowieczny rynsztok i miasta bez kanalizacji

Po upadku Imperium Rzymskiego w Europie Zachodniej technika kanalizacyjna cofnęła się o kilka kroków. W wielu miastach przez wieki dominowało rozwiązanie najprostsze z możliwych:

• ścieki wylewane bezpośrednio na ulicę,
• otwarte rynny i rynsztoki wzdłuż zabudowy,
• ścieki zrzucane do pobliskiej rzeki.

Rezultat był łatwy do przewidzenia – smród, muchy, choroby. Badania historyczne pokazują, że dopiero rozwój higieny i medycyny w XIX wieku wymusił powrót do myślenia w kategoriach zorganizowanej kanalizacji.

XIX wiek – narodziny nowoczesnych sieci kanalizacyjnych

W XIX wieku miasta rosły bardzo szybko, a wraz z nimi rosła ilość ścieków. Punktem zwrotnym okazał się Londyn. W połowie stulecia ścieki trafiały wprost do Tamizy, co powodowało:

• epidemie cholery,
• tragiczną jakość wody pitnej,
• słynny „Wielki Smród” latem 1858 roku.

W odpowiedzi brytyjski inżynier sir Joseph Bazalgette zaprojektował zintegrowaną sieć kanałów, która przejmowała ścieki miejskie, prowadziła je w dół rzeki i rozcieńczała poza centrum. System budowany od końca lat 50. XIX wieku stał się wzorem dla nowoczesnych kanalizacji miejskich – w dużej mierze funkcjonuje do dziś.

Podobne inwestycje ruszyły w Paryżu, Hamburgu, Wiedniu i innych dużych miastach. Kanalizacja przestała być luksusem, a stała się warunkiem przetrwania wielkich metropolii.

Jak rozwijały się sieci kanalizacyjne w Polsce?

Na ziemiach polskich nowoczesne sieci kanalizacyjne budowano etapami – zależnie od zaboru i zasobności miast. Najwcześniej powstawały systemy w dużych ośrodkach przemysłowych i portowych:

• Gdańsk, Wrocław czy Kraków modernizowały stare kanały i rynsztoki,
• w Warszawie pod koniec XIX wieku powstawała kanalizacja według projektu rodziny Lindleya.

Kluczowe było połączenie wodociągów z kanalizacją sanitarną: najpierw trzeba było dostarczyć zdrową wodę, później – zapewnić jej bezpieczne odprowadzenie po użyciu.

Łódź – miasto fabryk, rzek bez ochrony i późna kanalizacja

Łódź to ciekawy przykład. W XIX wieku była jednym z najgęściej zaludnionych miast regionu, a jednocześnie nie miała ani wodociągów, ani kanalizacji. Ścieki bytowe i przemysłowe leciały rynsztokami prosto do Łódki, Jasienia, Karolewki czy Dąbrówki, a mieszkańcy pili wodę z płytkich studni podwórkowych, często skażonych bakteriami i chemikaliami.

Pierwsze poważne projekty wodociągowo-kanalizacyjne dla Łodzi pojawiły się w drugiej połowie XIX wieku:

• w 1876 r. architekt Hilary Majewski przygotował projekt wodociągów,
• w 1886 r. powołano Komitet Kanalizacji i Wodociągów,
• w 1890 r. powstał projekt kanalizacji z dwiema oczyszczalniami,
• w 1900 r. utworzono Łódzką Komisję Wodno-Kanalizacyjną i zaproszono do współpracy Willama Heerleina Lindleya, projektanta warszawskiej kanalizacji.

Realizację kompleksowego systemu opartego na koncepcji Lindleya udało się jednak ruszyć dopiero w latach 20. XX wieku. Z tego czasu pochodzi m.in. słynna „Dętka” – ceglany, podziemny zbiornik kanalizacyjny pod placem Wolności, który dziś jest oddziałem muzeum i atrakcją turystyczną.

„Dętka” i łódzkie kanały – kanalizacja jako atrakcja turystyczna

Podziemny zbiornik znany jako „Dętka” powstał w 1926 roku jako element systemu płukania kanałów pod ścisłym centrum Łodzi. Ma kształt okręgu o długości ok. 142 metrów i przekroju przypominającym wielką rurę – stąd potoczna nazwa.

Dziś „Dętka” pełni funkcję muzeum kanału. Można tam zejść i zobaczyć z bliska, jak wygląda ceglany kanał z początków XX wieku. Dla turysty to ciekawostka, a dla hydraulika – praktyczna lekcja tego, z jakimi konstrukcjami mamy w Łodzi do czynienia do dziś.

Dlaczego historia kanalizacji ma znaczenie dla dzisiejszych awarii?

To nie jest sucha historia z podręcznika. W wielu łódzkich kamienicach i blokach kanalizacja nadal opiera się na:

• starych ceglanych kanałach z czasów Lindleya,
• żeliwnych i betonowych pionach z PRL,
• łatanych setki razy przyłączach wykonanych po taniości.

Efekt? Zatory, cofki, wybijanie ścieków w piwnicach i nieprzyjemne zapachy z wpustów kanalizacyjnych. Dokładnie o takich przypadkach piszę we wpisach:

• kanalizacja w domu i bloku – poradnik,
• problemy z żeliwnymi rurami kanalizacyjnymi w Łodzi,
• czym jest tzw. cofka ścieków,
• cofka kanalizacyjna i ochrona przed zalaniem.

Jeśli mieszkasz w Łodzi i nagle z kratki w łazience zaczyna śmierdzieć albo w piwnicy pojawia się cofka, bardzo często przyczyna leży właśnie w wieku i konstrukcji całego systemu, a nie tylko w twojej rurze od zlewu.

Oś czasu – najważniejsze daty z historii kanalizacji

• ok. 2600–1900 r. p.n.e. – rozwinięte systemy kanalizacyjne w Mohendżo-Daro i Harappie, czyli w dolinie Indusu.
• VI w. p.n.e. – budowa Cloaca Maxima w Rzymie.
• Średniowiecze – dominują otwarte rynsztoki, a w większości miast europejskich brakuje nowoczesnych sieci.
• Połowa XIX w. – kryzys sanitarny w Londynie, Wielki Smród i epidemie cholery.
• Lata 60. XIX w. – sir Joseph Bazalgette buduje nowoczesną sieć kanalizacyjną Londynu.
• Koniec XIX w. – projekty kanalizacji dla Warszawy i innych dużych miast w oparciu o prace Lindleya.
• 1876–1900 – pierwsze projekty wodociągów i kanalizacji dla Łodzi, powstaje Komisja Wodno-Kanalizacyjna.
• Po 1925 r. – realizacja systemu Lindleya w Łodzi i budowa „Dętki” w 1926 roku.

Co z tego wynika dla mieszkańca Łodzi?

Podsumowując – pierwsze sieci kanalizacyjne powstały tysiące lat temu, ale większość realnych problemów z kanalizacją w Łodzi wynika z tego, co zbudowano w XIX i XX wieku:

• stare kanały z cegły i betonu,
• przebudowy instalacji bez projektu,
• tłuszcz, chusteczki i przedmioty wrzucane do muszli.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak wygląda praktyka od środka, zajrzyj do poradników o tym, jak zaprojektować kanalizację w domu i jakie są zasady montażu instalacji kanalizacyjnej. Gdy problem dotyczy już realnego zatoru, pomocne mogą być udrażnianie rur i kanalizacji w Łodzi oraz inspekcja kanalizacji kamerą.

A gdy teoria zamieni się w praktyczną awarię – od zatoru po cofkę ścieków – lepiej raz porządnie sprawdzić stan instalacji, niż co kilka miesięcy płacić za sprzątanie piwnicy po zalaniu.